دیدبان شمال:
هک زیستی یا DIY Bio که میتوان آن را نوعی «زیستشناسی خودانجام» هم دانست، از پیوند دو مفهوم زیستشناسی و هک شکل گرفته است. در اینجا واژه هک بیشتر به معنای دستکاری خلاقانه، تجربهگری و یافتن راههای تازه برای استفاده از دانش و فناوری است، نه معنای رایج آن در حوزه رایانه. این جریان، افراد را تشویق میکند تا درباره بدن، زیستشناسی و سلامت خود نقش فعالتری داشته باشند. از نگاه هواداران این جنبش، انسانها باید بتوانند برای شناخت بهتر بدن خود، پیشگیری از بیماریها، بهبود عملکرد یا حتی از سر کنجکاوی علمی، به تجربه و بررسی بپردازند. به همین دلیل، هک زیستی ارتباط نزدیکی با «علم شهروندی» دارد؛ یعنی مشارکت افراد غیرمتخصص یا خارج از نهادهای رسمی در فعالیتهای علمی.
اهمیت بررسی این موضوع از آنجا بیشتر میشود که علم و فناوری زیستی، که زمانی بیشتر در دانشگاهها، پژوهشگاهها یا شرکتهای بزرگ قابل دسترس بود، امروز تا حدی مردمیتر شده است. ابزارها، اطلاعات و شبکههای ارتباطی آنلاین باعث شدهاند گروهی از علاقهمندان بتوانند یافتهها و تجربههای خود را با دیگران به اشتراک بگذارند. در نتیجه، فرهنگی مبتنی بر همکاری، منبع باز بودن دانش و یادگیری غیررسمی شکل گرفته است. با این حال، گستره واقعی هک زیستی بهسادگی قابل اندازهگیری نیست، زیرا بسیاری از فعالیتها در خانه یا فضاهای کوچک مستقل انجام میشوند و همیشه گزارش عمومی از آنها وجود ندارد. همین پنهان بودن نسبی، همراه با دسترسپذیرتر شدن تجهیزات و دانش، ضرورت مطالعه این پدیده را بیشتر کرده است، بهویژه چون میتواند هم فرصتهایی تازه ایجاد کند و هم پرسشهایی مهم درباره ایمنی و اخلاق به همراه داشته باشد.
در همین چارچوب، شمسالضحی ابوالمعالی از گروه زیستشناسی دانشکده علوم دانشگاه سمنان به همراه یک همکار، پژوهشی را درباره معرفی هک زیستی، زمینههای مختلف آن و کاربردهایش انجام دادهاند. در این پژوهش تلاش شده است به زبانی علمی اما روشن، تصویری کلی از این جنبش، حوزههای اصلی فعالیت آن و مسیر احتمالی آیندهاش ارائه شده و نشان داده شود که هک زیستی فقط یک کنجکاوی پراکنده نیست، بلکه به موضوعی قابل توجه در پیوند میان علم، فناوری و زندگی روزمره تبدیل شده است.
روش انجام این پژوهش، «مطالعه مروری» بوده است. به این معنا که پژوهشگران به جای انجام یک آزمایش مستقیم، منابع و مطالعات موجود درباره هک زیستی را بررسی و جمعبندی کردهاند. در چنین روشی، محققان دادهها، گزارشها و تحلیلهای پیشین را کنار هم میگذارند تا تصویری منسجم از یک موضوع به دست آید.
یافتههای این پژوهش که در «مجله زیستشناسی ایران» وابسته به انجمن زیستشناسی ایران منتشر شدهاند، نشان میدهند هک زیستی جنبشی رو به رشد است که از مردمی شدن علم نیرو میگیرد و به افراد امکان میدهد با نگاهی نوآورانهتر، سلامت خود را ارزیابی کنند و حتی بیرون از ساختارهای سنتی علمی، در برخی فعالیتهای پژوهشی مشارکت داشته باشند. این روند با پیشرفت فناوری تقویت شده است، زیرا آزمایشهای ژنتیکی و زیستی نسبت به گذشته دسترسپذیرتر شدهاند. به گفته پژوهشگران، هک زیستی ترکیبی از طبیعت و فناوری پیشرفته را به کار میگیرد و ابزارهایی برای خودبهینهسازی، افزایش طول عمر و تقویت توان ذهنی و جسمی پیشنهاد میکند.
این بررسی همچنین نشان میدهد که هک زیستی حوزههای گوناگونی دارد. در هک زیستی ژنتیکی، افراد به آزمایشهای ژنتیک مولکولی خارج از آزمایشگاههای رسمی میپردازند؛ از دستکاری مواد ژنتیکی گرفته تا کار روی باکتریها، مخمرها، گیاهان و جانوران. در هک عصبی، هدف، تقویت توان شناختی، خلقوخو و کارکرد ذهنی است و ابزارهایی مانند تحریک جریان مستقیم جمجمهای، نوتروپیکها، دستگاههای EEG و حتی دستکاری محور روده-مغز در این زمینه مطرح میشوند. EEG نوعی ثبت فعالیت الکتریکی مغز است و نوتروپیکها موادی هستند که گفته میشود میتوانند بر تمرکز یا عملکرد ذهنی اثر بگذارند. در بخش دیگری نیز به هک زیستی بیماریزا اشاره شده که به راهبردهای دستکاری فرآیندهای سلولی در جریان عفونت مربوط است.
طبق اطلاعات ارائهشده در این پژوهش، کاربردهای هک زیستی بسیار متنوع هستند. برخی افراد از تغییرات ژنتیکی، اصلاح رژیم غذایی، تنظیم شیوه زندگی، مصرف مکملها و نوتروپیکها برای بهبود سلامت، افزایش طول عمر و مقابله با بیماریهای مرتبط با پیری استفاده میکنند. در حوزه ورزش و تناسب اندام نیز از برخی روشهای هک زیستی برای بهبود رشد عضلانی، استقامت و کوتاه کردن زمان بازیابی بدن پس از تمرین یاد شده است. همچنین فناوریهای پوشیدنی، مانند ابزارهای سنجش ضربان قلب یا الگوهای خواب، به افراد کمک میکنند وضعیت فیزیولوژیک خود را بهتر زیر نظر بگیرند و برنامه تمرین و استراحت خود را تنظیم کنند.
از سوی دیگر، این پژوهش تأکید میکند که هک زیستی میتواند در پزشکی شخصیسازیشده هم نقش داشته باشد. منظور از پزشکی شخصیسازیشده، تنظیم برنامههای سلامت و درمان بر اساس ویژگیهای خاص هر فرد، از جمله دادههای ژنتیکی اوست. این رویکرد میتواند به شناخت بهتر استعدادهای ژنتیکی و نگرانیهای سلامتی افراد کمک کند.
در عین حال، پژوهشگران یادآور شدهاند که این جنبش با وجود ظرفیتهای نوآورانه، پرسشهای اخلاقی و ایمنی مهمی را هم مطرح میکند. نبود نظارت رسمی در بخشی از فعالیتهای هک زیستی ممکن است با خطراتی در زمینه رضایت آگاهانه، سلامت عمومی و احتمال تغییرات زیانبار همراه باشد. به همین دلیل، آینده این حوزه به پیشرفت زیستفناوری، چارچوبهای نظارتی و نوع نگاه جامعه بستگی خواهد داشت و گفتوگوی مداوم میان فعالان این حوزه، نهادهای تنظیمگر و جامعه علمی ضروری است./ ایسنا
