دیدبان شمال:
در نشر علمی، «ریترکشن»، بازپسگیری یا سلب اعتبار مقاله به معنای آن است که یک مقاله پس از انتشار، بهطور رسمی از سوی ناشر یا مجله بیاعتبار اعلام شود. این اقدام معمولاً زمانی انجام میشود که در پژوهش، تخلفهایی مانند جعل داده، دستکاری نتایج، سرقت علمی، خطاهای جدی روششناختی یا حتی مشکلات حقوقی مهم وجود داشته باشد. ریترکشن با «اصلاح» یا «تصحیح» مقاله تفاوت دارد؛ زیرا در اینجا ناشر اعلام میکند که مقاله دیگر نباید بهعنوان یک منبع معتبر علمی در نظر گرفته شود. به همین دلیل، قرار گرفتن نام یک پژوهشگر در فهرست مقالات ریترکتشده میتواند پیامدهای جدی برای اعتبار علمی او داشته باشد.
با این حال، پروندهای که این روزها درباره دو مقاله «ماکس پلانک»، بنیانگذار نظریه کوانتوم و برنده جایزه نوبل فیزیک، مطرح شده نشان میدهد که گاهی خود نظام نشر علمی نیز ممکن است دچار اشتباه شود. انتشارات اشپرینگر نیچر پس از ۱۵ سال پذیرفته است که ریترکت شدن دو مقاله تاریخی این دانشمند در سال ۲۰۱۱ اشتباه بوده و اکنون آنها را دوباره به آرشیو مجله بازگردانده است.
ماجرایی که از یک پایگاه رصد تخلفات علمی آغاز شد
ماجرا زمانی رسانهای شد که «ایو گینگراس» (Yves Gingras)، مورخ علم دانشگاه کِبِک در مونترال، هنگام بررسی فهرست برندگان جایزه نوبل دارای مقاله ریترکتشده، با نام ماکس پلانک روبهرو شد. این موضوع برای او بسیار عجیب به نظر میرسید.
فهرست برندگان نوبل دارای مقاله ریترکتشده توسط پایگاه «ریترکشن واچ» تهیه شده بود؛ وبسایتی مستقل که از سال ۲۰۱۰ فعالیت خود را با هدف رصد، مستندسازی و تحلیل مقالات ریترکتشده آغاز کرده است. این پایگاه که امروز یکی از منابع اصلی پژوهشگران حوزه «سلامت و صداقت پژوهش» (Research Integrity) به شمار میرود، علاوه بر انتشار اخبار مربوط به تخلفات پژوهشی، بزرگترین پایگاه داده عمومی مقالات ریترکتشده جهان را نیز در اختیار دارد.
گینگراس پس از مشاهده این دو مورد، به همراه همکارش «مهدی خلفاوی»؛ پژوهشگر تاریخ و جامعهشناسی علم پرونده را بررسی و نتایج مطالعه خود را در قالب مقالهای در پایگاه arXiv منتشر کرد. اندکی بعد نیز نشریه ساینس با انتشار گزارشی مفصل، توجه جامعه علمی را به این پرونده جلب کرد.
دو مقالهای که هیچگاه از نظر علمی زیر سؤال نرفتند
دو مقاله مورد بحث در سالهای ۱۹۴۰ و ۱۹۴۲ در مجله آلمانی Die Naturwissenschaften منتشر شده بودند. این مجله امروز با نام The Science of Nature منتشر میشود.
این پرونده عجیب و غیرمعمول است؛ چراکه هیچگاه درباره محتوای علمی این دو مقاله تردیدی وجود نداشت. برخلاف اغلب موارد سلب اعتبار مقالات، نه ادعایی درباره جعل داده مطرح بود، نه سرقت علمی، نه دستکاری تصاویر و نه حتی خطای پژوهشی انجام شده بود و تنها توضیحی که در اطلاعیه ریترکشن سال ۲۰۱۱ دیده میشد، عبارت کوتاه «نقض کپیرایت» بود؛ توضیحی که برای مقالاتی با بیش از هفت دهه قدمت، ابهامهای فراوانی ایجاد میکرد.
آیا یک فرآیند خودکار عامل این اشتباه بود؟
گینگراس و همکارش در بررسی خود احتمال دادند که این اتفاق در جریان دیجیتالیسازی آرشیوهای قدیمی ناشر رخ داده باشد. به اعتقاد آنها، احتمالاً یک فرآیند خودکار مرتبط با بررسی مسائل کپیرایت یا تشخیص انتشارهای تکراری، این دو مقاله را برای بررسی علامتگذاری کرده و سپس تصمیم نهایی توسط یک انسان گرفته شده باشد.
در گزارش منتشرشده در مجله ساینس نیز این فرضیه را مطرح کرد و نوشت شاید یک «بات» یا سامانه خودکار در شکلگیری این تصمیم نقش داشته است. اما این توضیح چندان دوام نداشت.
انتشارات اشپرینگر: «رباتی در کار نبود»
پس از انتشار گزارش مجله ساینس، «تیم کرشیس»؛ رئیس بخش صداقت و سلامت پژوهش انتشارات اشپرینگر نیچر در گفتگو با پایگاه ریترکشن واچ اعلام کرد که تصمیم سال ۲۰۱۱ نتیجه «خطای انسانی» بوده و هیچ نرمافزار یا رباتی در این فرآیند نقش نداشته است. به گفته او؛ از آنجا که این تصمیم ۱۵ سال پیش گرفته شده، بسیاری از افرادی که در آن پرونده نقش داشتند، دیگر در شرکت حضور ندارند و سامانههای ثبت پروندههای مربوط به صداقت و سلامت پژوهش نیز طی این سالها تغییر کرده است؛ بنابراین اطلاعات موجود درباره جزئیات آن تصمیم اندک است.
با این حال، گینگراس همچنان این توضیح را کاملاً قانعکننده نمیداند. او میگوید باور اینکه فردی به صورت دستی دهها سال آرشیو مجلات را بررسی کرده و اتفاقاً تنها به دو مقاله کوتاه ماکس پلانک رسیده باشد، دشوار است. از نظر او، احتمال آغاز شدن این فرآیند توسط یک سامانه خودکار همچنان قابل تأمل است، هرچند تصمیم نهایی ممکن است توسط یک انسان گرفته شده باشد.
پایان یک اشتباه ۱۵ ساله
سرانجام چند روز پیش، در ششم ژوئیه ۲۰۲۶، انتشارات اشپرینگر نیچر هر دو مقاله را دوباره به آرشیو مجله بازگرداند.
در اطلاعیه جدیدی که روی صفحه این مقالات قرار گرفته، آمده است: «این مقاله در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۱ به دلیل نقض کپیرایت ریترکت شد. در ۶ ژوئیه ۲۰۲۶ این مقاله دوباره منتشر شد. ریترکت سال ۲۰۱۱ نتیجه یک خطای انسانی بود». به این ترتیب، دو مقاله ماکس پلانک پس از ۱۵ سال دوباره به وضعیت انتشار بازگشتند.
چرا این پرونده اهمیت دارد؟
اگرچه این پرونده با اصلاح تصمیم ناشر پایان یافت، اما از نگاه کارشناسان، اهمیت آن فراتر از نام «ماکس پلانک» است.
این ماجرا نشان میدهد فرآیندهای مربوط به ریترکشن یا سلب اعتبار مقالات باید از شفافیت کافی برخوردار باشند و ناشران موظفند دلایل بازپسگیری مقالات را با دقت مستند کنند. همچنین، هرگونه اشتباه در این فرآیند باید به سرعت اصلاح شود، زیرا ریترکشن تنها حذف یک مقاله از فهرست انتشارات نیست؛ بلکه بخشی از سابقه دائمی یک پژوهشگر و تاریخ علم را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
به همین دلیل، دو مقاله پلانک اگرچه دوباره منتشر شدهاند، اما همچنان در پایگاه داده ریترکشن واچ باقی خواهند ماند؛ با این تفاوت که وضعیت آنها از «ریترکشن» به «Reinstatement» یا «بازگردانی» تغییر کرده است تا نشان دهد این مقالات واقعاً ۱۵ سال در فهرست آثار ریترکتشده قرار داشتهاند و سپس این تصمیم اصلاح شده است.
به گزارش ایسنا، فرآیندهای مربوط به ریترکشن باید از شفافیت کافی برخوردار باشند و ناشران موظفند دلایل بازپسگیری مقالات را با دقت مستند کنند. ریترکشن یا سلب اعتبار مقالات تصمیمی است که میتواند بر اعتبار علمی یک پژوهشگر، مسیر استنادها و حتی برداشت تاریخی از یک اثر علمی تأثیر بگذارد. به همین دلیل، هرگونه اشتباه در این فرآیند باید به سرعت اصلاح شود.
با این حال، حتی پس از بازگردانی این دو مقاله، ردّ آن اشتباه همچنان در حافظه نشر علمی باقی خواهد ماند. دو مقاله ماکس پلانک اکنون دوباره در آرشیو مجله حضور دارند، اما پرونده آنها یادآور این واقعیت است که در جهان علم در کنار کشف حقیقت، حفظ دقت در ثبت و داوری حقیقت نیز به همان اندازه اهمیت دارد. شاید این ماجرا بهترین هشدار برای ناشران علمی باشد؛ یک تصمیم اشتباه میتواند سالها بعد هم سایهاش را بر تاریخ علم حفظ کند، اما علم زمانی زنده میماند که جرات اصلاح خطاهای خود را داشته باشد./ ایسنا
