دیدبان شمال:
سرطان پستان همچنان یکی از نگرانکنندهترین چالشهای سلامت در سطح جهان است؛ به طوری که طبق آمارهای رسمی سازمان جهانی بهداشت، این بیماری تنها در سال ۲۰۲۲ باعث مرگ بیش از ۶۷۰ هزار نفر شده و در ۱۵۷ کشور جهان به عنوان شایعترین سرطان در میان زنان شناخته میشود. اگرچه روشهایی مثل شیمیدرمانی، پرتودرمانی و جراحی جان بسیاری را نجات دادهاند، اما ماهیت غیرانتخابی این درمانها که اغلب به سلولهای سالم آسیب میزنند، در کنار عوارض جانبی شدید و پدیده مقاومت دارویی تومورها، دانشمندان را به سمت استفاده از «ایمنیدرمانی» سوق داده است. در این روش واکسنها برای پیشگیری از عفونت استفاده نمیشوند، بلکه به عنوان ابزاری برای بازآموزی سیستم دفاعی بدن عمل میکنند تا سلولهای سرطانی را بدون آسیب به بافتهای مجاور شناسایی و نابود کنند.
به تازگی گروهی از پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی تهران، دانشگاه علوم پزشکی سمنان، موسسه تحقیقات واکسن و سرمسازی رازی، انستیتو پاستور ایران و پژوهشکده سرطان معتمد (جهاد دانشگاهی)، یک نامزد واکسن mRNA جدید بر ضد سرطان پستان طراحی کردهاند که میتواند سیستم ایمنی را آموزش دهد تا با هدف قرار دادن مسیرهای حیاتی برای بقا و گسترش تومور، سلولهای سرطان پستان را به طور مؤثرتری تشخیص داده و به آنها حمله کند.
این واکسن دو پروتئین حیاتی در بقای سرطان به نامهای VEGFR2 و c-MET را به طور همزمان نشانه میرود. این دو پروتئین در واقع نقش «تدارکات» و «نقشه فرار» تومور را بازی میکنند. پروتئین VEGFR2 به تومور اجازه میدهد تا با ساختن رگهای خونی جدید (فرآیند رگزایی)، مواد مغذی دریافت کرده و رشد کند. پروتئین c-MET نیز مسئول اصلی رشد سریع، بقا و «متاستاز» یا همان مهاجرت سلولهای سرطانی به سایر نقاط بدن است. واکسن طراحی شده با تحریک سیستم ایمنی علیه این دو عامل، عملاً تومور را در محاصره قرار داده و راه تغذیه آن را مسدود و توانایی آن برای تهاجم به بافتهای دیگر را خنثی میکند.
آزمایشگاههای مجازی؛ مسیری سریعتر و ایمنتر برای تولید دارو
پژوهشگران برای طراحی این واکسن از رویکرد «ایمونوانفورماتیک» استفاده کردند؛ روشی که در آن به جای آزمایشهای اولیه روی نمونههای زنده، از ابررایانهها و پایگاههای داده ژنتیکی برای مدلسازی دقیق رفتار واکسن استفاده میشود. در روشهای قبلی دانشمندان باید ترکیبات مختلف را در آزمایشگاه روی حیوانات یا نمونههای انسانی آزمایش میکردند، ولی در این روش جدید پژوهشگران همه این مراحل را در محیط نرمافزاری انجام میدهند که به آن in silico میگویند.
سیستم ایمنی بدن برای حمله به سلولهای سرطانی باید بخشهای کوچکی از پروتئینهای تومور را شناسایی کند که به آن «اپیتوپ» میگویند. پژوهشگران در این مطالعه در یک فرآیند ۱۲ مرحلهای، هزاران قطعه پروتئینی را بررسی کرده و در نهایت ۱۰ اپیتوپ را انتخاب و آنها را به سیستم ایمنی معرفی کردند.
نتایج این مطالعه که در نشریه International Immunopharmacology منتشر شده است، نشان داد که این واکسن پتانسیل بالایی برای ایجاد یک مصونیت طولانیمدت دارد. پس از تزریق مجازی واکسن، سطح آنتیبادیهای دفاعی به شدت افزایش یافته و سلولهای حافظه سیستم ایمنی فعال شدند که این موضوع برای جلوگیری از بازگشت مجدد تومور در آینده بسیار حیاتی است. همچنین آزمایشهای پایداری تایید کردند که ساختار واکسن در دمای بدن انسان کاملاً پایدار است و هیچگونه سمیت یا واکنش حساسیتزایی ایجاد نمیکند.
گامهای اولیه در توسعه واکسن جدید
با وجود نتایج امیدوارکننده، باید به این نکته توجه داشت که یافتههای این مطالعه در حال حاضر کاملاً «محاسباتی» هستند؛ به این معنی که اگرچه الگوهای ریاضی و شبیهسازیهای کامپیوتری موفقیت واکسن را در تعامل با گیرندههای دفاعی بدن تایید کردهاند، اما این طرح برای تبدیل شدن به یک داروی نهایی باید مراحل آزمایشگاهی، تستهای حیوانی و در نهایت کارآزماییهای بالینی انسانی را پشت سر بگذارد. با این حال، این طراحی دقیق محاسباتی، نقشه راهی نشان داده است که میتواند هزینهها و زمان مورد نیاز برای توسعه واکسنهای ضد سرطان را به شدت کاهش دهد و امیدی تازه برای درمانهای اختصاصیتر در آینده نزدیک ایجاد کند./ ایسنا
