دیدبان شمال:
بابلسر که از گذشتههای دور تا سال ۱۳۱۵ «مشهدسر» نام داشت، امروز یکی از مهمترین شهرهای گردشگرپذیر شمال ایران است. نام بابلسر با ساحل و دریای پرطرفدارش گره خورده است. شهری که در دهههای اخیر همواره مورد توجه گردشگران بود و به واسطه همین توجه نیز شهرکهای خوشنشینی مشهوری نیز در حاشیه این شهر ایجاد شد.
اما این شهر ساحلی و گردشگرپذیر، پیش از اینکه با گردشگری پیوندی داشته باشد، قطب صیادی و فعالیتهای شیلاتی بود. به گواه اسناد تاریخی متعدد که از ادوار گوناگون به جا ماندهاند، صیادی در بابلسرِ امروز و مشهدسرِ گذشتههای دور پررنگتر از سایر مناطق ساحلی مازندران بود و همین پیشینه برجسته نیز سبب شد که نخستین زیرساختهای مربوط به مدیریت سازماندهی شده امور صید و صیادی در مازندران، در همین شهر ایجاد شود. بر همین اساس نیز اکنون اداره کل شیلات مازندران در بابلسر مستقر است.
بابلسریهایی که اکنون در دهه هفتم و هشتم زندگیشان به سر میبرند خاطرات زیادی از فعالیتهای شیلاتی در این شهر دارند که شکل مدرن آن از حدود ۱۰۰ سال پیش با ورود کارشناسان خارجی به این شهر آغاز شد. هنوز هم بقایای فعالیتهای شیلاتی آن دوره را میتوان در این شهر یافت. اما با وجود این پیشینه ارزشمند و جذاب تاریخی در زمینه صنعت شیلات، مجموعهای که بتواند در قالب یک موزه تخصصی شیلات راوی بخشی از قصهها و تاریخچه یکی از شیلاتیترین شهرهای ایران باشد در این شهر وجود ندارد.
ماهیگیری و مشهدسر در اسناد تاریخی
برای درک بیشتر و بهتر از پیوند عمیق صیادی با بافت اجتماعی بابلسر و همچنین دریافت تصویر شفافتری از تاریخچه فعالیتهای شیلاتی در این شهر، میتوان مروری به برخی اسناد تاریخی از دورههای گوناگون داشت.
«سارو حاتمی»، پژوهشگر، نویسنده و مورخ تاریخ بابلسر در این باره گفت: شیلات شمال ایران به عنوان یکی از بخشهای مهم اقتصادی، پیشینه دراز و پر کشمکشی دارد. از اجاره دادن حدود دهانههای رودخانه به افراد توسط حکومت صفویه تا واگذار کردن امتیاز صید ماهی سواحل و رودخانههای شمالی ایران به اتباع روسیه در روزگار ناصری و سرگذشت آن را میتوان در تاریخچه شیلات شمال ایران دید. اما در این میان بندر مشهدسر از نقاط مهم اقتصادی در صید و صادرات ماهی به شمار میآمد.
وی افزود: نشانههای تاریخی گواهی میدهند که ماهیگیری در کرانههای دریای مازندران و رودخانههای آن با روشها و ساز و برگ سنتی و اولیه، از گذشتههای دور انجام میشد و منبع مهم اشتغال، درآمد و تغذیه برای مردم ساحلنشین بود.
گردآورنده کتاب «عکسهای تاریخی بابلسر» اظهار کرد: «ابن اسفندیار» تاریخنویس تبری در نوشتههای خود، به مالیاتهای دریافتی از مردم تبرستان برای ماهیگیری و شکار پرندگان دریایی در قرون نخستین اسلامی اشاره کرده است. «ملا جلالالدین یزدی» نیز که به همراه شاه عباس صفوی وارد بندر مشهدسر (بابلسر) شده بود، ماهیگیران را در حال صید ماهی در این بندر دید و در مکتوباتش به این موضوع اشاره کرده است.
حاتمی خاطرنشان کرد: «کارلا سِرنا» بانوی جهانگرد ایتالیایی که در دوران پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار به مشهدسر سفر کرده بود، در سفرنامهاش نوشته است: «صید ماهیِ سراسر این نواحی را ارمنیها به اجاره گرفتهاند. ماهی را در مشهدسر نمکسود کرده و از طریق حاجی طرخان(آستراخان) به روسیه صادر میکنند.»
مرکزیت مشهدسر در ساختار جدید صیادی
وی اظهار کرد: سال ۱۳۰۶ میان دولتهای ایران و شوروی پیمانی برای تاسیس شرکتی مختلط با هدف صید ماهی در سواحل جنوبی دریای مازندران منعقد شد و سایر رودخانههای داخلی در اختیار وزارت دارایی قرار گرفت که به طور سالانه از طریق مزایده اجاره داده میشد. در این دوره تاسیسات شیلات در بابلسر دایر بود و روسها و عواملشان در شیلات بابلسر فعالیت داشتند.
پژوهشگر تاریخ بابلسر ادامه داد: پس از پایان این قرارداد در بهمن ۱۳۳۲، شرکت شیلات شمال توسط دکتر محمد مصدق(نخست وزیر وقت) ملی اعلام شد و «شرکت سهامی شیلات ایران» تاسیس و از نظر حوزه صید به چهار ناحیه یا بخش تقسیم شد. ناحیه اول به مرکزیت بندر انزلی، ناحیه دوم به مرکزیت حسنکیاده (بندر کیاشهر)، ناحیه سوم به مرکزیت بابلسر و ناحیه چهارم به مرکزیت سیاهآب و جزیره آشورکوچک (آشوراده) فعالیتشان را آغاز کردند.
حاتمی خاطرنشان کرد: بعدها شیلات مازندران با عنوان «اداره کل شیلات مازندران و گرگان» با ۲ ناحیه به مرکزیت بابلسر و آشوراده شکل گرفت که اداره کل شیلات در بابلسر مستقر شد.
وی تصریح کرد: با توجه به پیشینه و اهمیت صنعت شیلات شمال و سابقه طولانی صید و صادرات ماهی در بابلسر و نیز استقرار اداره کل شیلات مازندران در این شهر، این شهر ظرفیت ایجاد موزه تخصصی شیلات مازندران را در ۲ شاخه «موزه ماهیشناسی و آبزیان» و «موزه ادوات و تجهیزات ماهیگیری» دارد.
این پژوهشگر حوزه تاریخ گفت: چنین اقدامی میتواند به ایجاد جاذبه فرهنگی و شهری برای جذب شمارِ بیشتری از گردشگران، شناساندن تاریخ و فرهنگ منطقه، باروری و شکوفایی فرهنگی در سطح منطقه، توسعه گردشگری فرهنگی، افزایش درآمدزایی و ایجاد بستری مناسب برای پژوهشگران و علاقهمندان در زمینه دریانوردی و شیلات کمک کند که امیدواریم با کوشش و پیگیری اداره کل شیلات مازندران و پشتیبانی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شاهد تاسیس چنین موزهای در بابلسر باشیم.
فرصت موزهای رو به تخریب
یکی از فرصتها و مزیتهای پیگیری برای تاسیس این موزه، موجود بودن اسناد و تصاویر و تجهیزات گوناگون برای استفاده در موزه است. مهمتر از همه این که فضای مورد نیاز برای راهاندازی چنین موزهای نیز در بابلسر وجود دارد؛ ساختمان قدیمی شیلات.
«عباس مهدوی» پژوهشگر حوزه گردشگری با بیان اینکه صید و صیادی در مازندران و به ویژه بابلسر پیشینهای طولانی دارد، گفت: به طور معمول استقرار زیرساختهای یک صنعت یا فعالیت اقتصادی در یک منطقه که در حال ورود به دنیای مدرنیته است، ابعاد اجتماعی مختلفی هم پیدا میکند. نمونه این موضوع را در تاریخچه راهآهن شمال و زندگی مردم سوادکوه میبینیم که چگونه راهآهن با فرهنگ منطقه گره خورد.
وی افزود: در بابلسر هم صیادی به بخش مهمی از تاریخچه این شهر گره خورده است و اسناد و روایتهای زیادی در این زمینه وجود دارد که میتواند برای گردشگر امروز جذاب باشد.
نویسنده کتاب «مینیاتور شمال» با تاکید بر ضرورت راهاندازی موزه شیلات مازندران در بابلسر، اظهار کرد: ساختمان قدیمی و زیبای شیلات که در محوطه اداره کل شیلات مازندران در بابلسر واقع شده، روایتگر تاریخ صیادی این شهر بندری است.
وی تصریح کرد: این ساختمان زیبا و دلربا که در حال تخریب و نابودی است میتواند به موزه آبزیان دریای خزر و تاریخ صیادی این شهر توریستی و مازندران تبدیل شود و یک جاذبه به جاذبههای این شهر بیفزاید. حتی میتوان در کنارش رستورانی با محوریت غذاهای دریایی هم ایجاد کرد تا زنجیره گردشگری مرتبط با شیلات بابلسر در این شهر کاملتر شود.
مدیر روابط عمومی صندوق مرمت و احیای بناهای تاریخی خاطرنشان کرد: با اینکه این ساختمان زیبا در فهرست آثار ملی قرار دارد، اما شیلات و میراث فرهنگی مازندران این ثروت و فرصت را به حال خود رها کردهاند و در حال تخریب است. در واقع امکان و ظرفیت برای تبدیل این ساختمان به موزه شیلات فراهم است و فقط به کمی اراده و همافزایی بین این ۲ دستگاه نیاز است تا هم ساختمان مرمت و احیا شود و هم شاهد راهاندازی یک موزه جذاب در بابلسر باشیم.
بر اساس اظهارات حاتمی و مهدوی، بابلسر تقریبا همه فرصتها و ظرفیتهای مورد نیاز برای راهاندازی یک موزه شیلاتی متفاوت و منحصربهفرد را دارد. شهری که چند سده پیشینه و تاریخ صیادی در آن نهفته و صیادی هنوز در آن پررنگ است.
بابلسر از یک سو مرکزیت اداری شیلات مازندران را در اختیار دارد، از سوی دیگر شهری گردشگرپذیر است و از طرفی هم به واسطه استقرار دانشگاه مازندران در این شهر، همواره هزاران دانشجوی غیربومی را در خود جای میدهد. وجود یک موزه ارزشمند که با اقتصاد و گردشگری این شهر پیوند خورده باشد میتواند ظرفیتی گردشگری و پژوهشی به جاذبهها این شهر بیفزاید. ظرفیتی که میتواند برشی از تاریخچه اقتصادی و اجتماعی مشهدسر قدیم و بابلسر امروز را برای نسل امروز و آینده، ثبت و بازگو کند./ایرنا
