دیدبان شمال:
تنش آبی در فارس که طی دهههای اخیر عمق یافته، اکنون به تهدیدی جدی برای آینده کشاورزی این استان تبدیل شده است.
آمار رسمی حاکی از کاهش شدید بارندگی و تخلیه سفرههای آب زیرزمینی است.
دشتهای سرسبز فارس اکنون با خشکسالی مواجهند، سدها با درصد کمی از ظرفیت پر هستند و بسیاری از چاههای کشاورزی خشک شدهاند.
در این شرایط، کشاورزان فارس با معمای سختی روبرو هستند؛ ادامه کشت محصولات پرمصرف سنتی یا تغییر الگوی کشت و روی آوردن به محصولات سازگار با اقلیم.
تصمیم آنان نه تنها بر اقتصاد خانوادههای کشاورزی، که بر امنیت غذایی منطقه و کشور نیز تاثیرگذار است.
اکنون پرسش اساسی این است که آیا تغییر الگوی کشت تنها راه نجات است و چگونه میتوان کشاورزان را به کنار گذاشتن کشت سنتی و حرکت به سوی کشاورزی پایدار متقاعد کرد؟
الگوی کشت؛ پروژهای پیچیده با ابعاد چندگانه
مدیریت الگوی کشت در عصر تغییرات اقلیمی به یکی از مهمترین چالشهای کشاورزی کشور بدل شده است.
تعیین الگوی کشت مناسب نه تنها نیازمند درنظرگیری عوامل فنی و محیطی است بلکه باید واقعیات اقتصادی و اجتماعی کشاورزان را نیز مدنظر قرار دهد.
یک استاد دانشگاه معتقد است الگوی کشت یک مبحث ساده نیست بلکه یک پروسه پیچیده است که باید در بحث اقتصاد کلان، توسعه و تجارت و مدیریتها روی این مقوله کار شود و قبل از اعمال هر سیاستی به کشاورزان باید برای آنها حمایتهای تشویقی در نظر گرفته شود.
محسن عدالت در گفتوگو با خبرنگار ایرنا افزود: پارامترهای متعددی در طراحی الگوی کشت دخیل است و تا این پارامترها و لایههای اطلاعاتی کافی را در اختیار نداشته باشیم نمیتوانیم به صورت دستوری در مورد الگوی کشت تصمیمگیری کنیم و دستور توقف یا آغاز کشت گیاهان خاصی را بدهیم.
او با بیان اینکه الگوی کشت در تمام دنیا یک سامانه ابلاغی، حمایتی، تشویقی و هدایتی است، افزود: وضعیت نسبی برخی مناطق ایجاب میکند که در این مناطق گیاهان خاصی کشت شود، بدین ترتیب دولتها با حمایتهای مختلف از کشاورز و مصرفکننده شرایطی را فراهم میکنند تا قیمت تمام شده محصول در این مناطق پایین بیاید.
به گفته این استاد دانشگاه الگوی کشت به صورت خودکار تنظیم میشود و در کشورهای توسعه یافته جهان این کار با بهرهگیری از سیاستهای تشویقی و بدون استفاده از اعمال تنبیه اجرا میشود.
ضرورت توانمند کردن کشاورزان
عدالت، کشاورزی را به عنوان بزرگترین بخش خصوصی کشور دانست و یادآور شد: عمده مالکان اراضی کشاورزی مردم هستند، کشاورزانی که برای معاش و گذران زندگی خود سخت در تلاش و تکاپو هستند بنابراین مسایل زیست محیطی و تغییرات اقلیمی برای کشاورزان در اولویت اول قرار نمیگیرد؛ برای آنها وضعیت اقتصاد زندگیشان از همه چیز مهمتر است.
عضو هیات علمی دانشگاه شیراز یادآور شد: تا زمانی که کشاورز توانمند و از نظر درآمدی خوداتکا نشده باشد نمیتوانیم سیاستهای خود را به او دیکته کنیم؛ برخی طرحها به صورت دستوری ابلاغ میشود اما اکثر آنها در عمل شکست میخورند؛ کشاورزان باید خودشان به این نتیجه و جمعبندی برسند که آیا کشت یک گیاه برایشان به صرفه است یا خیر؟
ضرورت ایجاد حلقههای واسط بین مزرعه و بازار
او بر ضرورت ایجاد حلقههای واسط بین مزرعه و بازار و نقش صنایع تبدیلی در حوزه کشاورزی تاکید کرد و گفت: صنایع تبدیلی کمک میکند کشاورزان کمتر در تولید ناکام شوند، اگر بازاری برای تولیدات کشاورزی نباشد صنایع تبدیلی به کمک کشاورز میآید و اجازه نمیدهد این قشر متضرر شود.
عدالت به بیان راهکارهایی برای اجرای الگوی کشت متناسب با هر شرایط هر منطقه پرداخت و افزود: اگر دولت برای تولید محصولات کشاورزی از کشاورزان حمایت کند بسیاری از مشکلات در زمینه الگوی کشت حل میشود؛ به عنوان مثال دولت برای تغییر الگوی کشت باید از برنجکاران در مناطقی که از پتانسیل بالایی برای کشت این محصول برخوردار هستند حمایت ویژه کند و حمایت خود را از بقیه برنجکاران در مناطقی که مستعد کاشت برنج نیستند قطع کند و این کار موجب تشویق کشاورزان برای کشت محصول در مناطق مستعد میشود.
این استاد دانشگاه بر ضرورت بهینهسازی تخصیص آب و مدیریت توزیع آب تاکید کرد و گفت: منابع آب در جهت تعیین الگوی کشت مناسب باید به کشاورزانی اختصاص یابد که محصولات خود را در مناطق مجاز به کاشت همان محصول، کشت میکنند، خارج از این مناطق نباید تخصیص آب صورت بگیرد.
او ادامه داد: اگر تمام تلاش خود را برای توانمند کردن کشاورزان بکار نگیریم، کشاورز به هیچ وجه خود را ملزم به اجرای دستورات دولتی نمیداند.
این استاد دانشگاه اظهار کرد: اگر وضعیت کشاورز از نظر اقتصادی بهبود یابد و کشاورزی به صنعت موجه و ایجاد کننده انگیزه تبدیل شود کشاورزان خود به خود به اجرا و رعایت الگوی کشت روی میآورند.
تغییر نگرش در کشاورزان
برخی کارشناسان هم بر این باورند که تغییر نگرش در انتخاب محصولات کشاورزی میتواند ضمن افزایش سودآوری برای کشاورزان استان فارس، نقش مهمی در حفاظت از منابع آب زیرزمینی ایفا کند؛ اقدامی که نهتنها ضرورتی اقتصادی، بلکه گامی مؤثر در مسیر توسعه پایدار این خطه بهشمار میآید.
معاون زمینشناسی و اکتشافات معدنی جنوب کشور، در این باره گفت: کشت محصولاتی مانند برنج یا هندوانه که نیاز آبی بالایی دارند، در اقلیم فارس نهتنها فشار مضاعفی بر منابع آبی وارد میکند، بلکه در بسیاری موارد سود خالص آنها نیز کمتر از محصولاتی است که با آب کمتر رشد میکنند.
محصولات کمآببر؛ سود بیشتر، مصرف کمتر
زهرا هیبتی در گفتوگو با خبرنگار ایرنا افزود: مطالعات علمی نشان میدهد محصولاتی مانند زعفران، گیاهان دارویی، انجیر، پسته و زیتون با توجه به شرایط اقلیمی فارس نهتنها مصرف آب کمتری دارند بلکه به دلیل تقاضای بالا در بازار داخلی و صادراتی، سودآوری قابل توجهی برای کشاورزان به همراه دارند.
هیبتی ادامه داد: اکنون زمان آن فرا رسیده که انتخاب محصول بر اساس منابع آبی موجود، اقلیم منطقه و نیاز بازار انجام شود؛ این تغییر نگرش میتواند آیندهای را رقم بزند که در آن کشاورز از حاصل دسترنج خود رضایت داشته باشد و نسلهای آینده نیز از نعمت آب بهرهمند شوند.
کشاورز؛ نگهبان آب و توسعه پایدار
او اضافه کرد: کشاورز فارس با انتخاب آگاهانه و متناسب با شرایط اقلیمی، میتواند هم به عنوان تولیدکنندهای موفق شناخته شود و هم در جایگاه نگهبان آب ایفای نقش کند؛ این مسئولیت دوگانه، نهتنها موجب سربلندی کشاورز خواهد شد، بلکه آیندهای روشنتر برای استان فارس رقم خواهد زد.
معاون زمینشناسی و اکتشافات معدنی جنوب کشور که معتقد است کشاورزی فارس امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازنگری در الگوی کشت است، گفت: این بازنگری باید به گونهای انجام شود که در آن آب نهتنها منبعی حیاتی، بلکه میراثی ارزشمند برای آیندگان تلقی میشود؛ کشاورز با انتخابی هوشمندانه و مسئولانه، میتواند الگویی برای حفاظت از منابع طبیعی و حرکت در مسیر توسعه پایدار این سرزمین باشد.
بدون شک کلید موفقیت در حفظ سفرههای آب زیرزمینی با اصلاح الگوی کشت در این است که کشاورزان خود به این باور برسند که اجرای الگوی کشت پیشنهادی به نفع آنان است؛ این امر تنها زمانی محقق میشود که شرایط اقتصادی مناسبی برای کشاورزان فراهم شود و کشاورزی به یک فعالیت سودآور و پایدار تبدیل گردد./ایرنا
