دیدبان شمال:
گسترش اینترنت و شبکههای اجتماعی در سالهای اخیر، شیوه ارتباط، دریافت خبر و حتی شکلگیری قضاوتهای روزانه مردم را به طور جدی تغییر داده است. بسیاری از افراد امروز بخش مهمی از اطلاعات خود را نه از رسانههای سنتی، بلکه از پیامها، پستها و محتوایی دریافت میکنند که در شبکههای اجتماعی دستبهدست میشود. این فضا از یک سو امکان ارتباط سریع، گسترده و کمهزینه را فراهم کرده و از سوی دیگر، زمینه را برای انتشار مطالب نادرست، ناقص یا گمراهکننده نیز افزایش داده است. در چنین شرایطی، کاربران گاه بدون بررسی کافی، مطالب مختلف را بازنشر میکنند یا به آنها واکنش نشان میدهند. همین موضوع باعث شده شبکههای اجتماعی تنها ابزار ارتباطی نباشند، بلکه به محیطی اثرگذار بر نگرشها، روابط اجتماعی و حتی رفتارهای روزمره افراد تبدیل شوند.
اهمیت بررسی اخبار جعلی از آنجا بیشتر میشود که این نوع محتوا میتواند با سرعت بالا منتشر شود و بر افکار عمومی اثر بگذارد. به گفته محققان هنوز هم درباره تعریف دقیق خبر جعلی توافق کامل وجود ندارد و همین مسئله، شناسایی و مقابله با آن را دشوارتر میکند. از سوی دیگر، رشد فناوری، دسترسی گسترده به تلفن همراه و استقبال عمومی از رسانههای اجتماعی سبب شدهاند که انتشار یک خبر نادرست تنها به چند نفر محدود نماند و در زمان کوتاه به گروههای زیادی برسد. به همین دلیل، شناخت رفتار کاربران در برابر چنین اخباری اهمیت زیادی دارد. این شناخت میتواند برای آموزش، سیاستگذاری رسانهای، فعالیتهای ارتباطی، کسبوکارهای رسانهای و برنامهریزی برای کاهش آسیبهای فضای مجازی مفید باشد.
در تحقیقی با همین محوریت، پری کریمی، پژوهشگر علوم ارتباطات در واحد اردبیل دانشگاه آزاد اسلامی به همراه یک همکار دانشگاهی و با همراهی پژوهشکده مطالعات آموزش و پرورش و دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران، بر شناسایی الگوی رفتاری کاربران شبکههای اجتماعی در زمان برخورد با اخبار جعلی تمرکز داشته و تلاش کرده است نشان دهد چه عواملی باعث شکلگیری این رفتارها میشوند و چه مسیرهایی میتوانند به بهبود آنها کمک کنند.
در این مطالعه، با خبرگان حوزه فوقالذکر مصاحبه شد و سپس دادههای بهدستآمده دستهبندی و تحلیل شدند تا اجزای اصلی مدل رفتاری کاربران مشخص شود. در نهایت، شش بعد اصلی برای این مدل به دست آمد: شرایط علی، شرایط زمینهای، شرایط مداخلهگر، پدیده اصلی، راهبردها و پیامدها.
یافتههای پژوهش نشان میدهند که شکلگیری رفتار کاربران در برخورد با اخبار جعلی، تنها به تصمیم فردی آنها محدود نیست و مجموعهای از عوامل در آن نقش دارد. از جمله مهمترین شرایط علی شناساییشده میتوان به کمبود آگاهی و تربیت رسانهای، افزایش انتشار اخبار جعلی، جریانهای مالی و رانتی در حوزه خبر، نبود تعادل اطلاعاتی و نیز گسترش شبکههای اجتماعی در کل جامعه اشاره کرد. همچنین شرایط زمینهای مانند رشد فناوری و دسترسی به اینترنت، فرهنگ و عادتهای رسانهای جامعه، تجربه و آگاهی کاربران، ارتباط با گروههای مختلف و سازوکارهای خود شبکههای اجتماعی نیز در شکلگیری این رفتارها اثرگذار بودهاند.
بخش دیگری از یافتهها نشان میدهند که برخی عوامل، نقش مداخلهگر دارند، یعنی میتوانند روند برخورد کاربران با اخبار جعلی را آسانتر یا دشوارتر کنند. در این میان، الگوریتمهای مرتبسازی محتوا، شیوههای ترویج خبرهای جعلی، تبلیغات مرتبط با این اخبار، استفاده از محتوای جذاب و متنوع و نیز تعاملات اجتماعی و اثر گروهها از عوامل مهم معرفی شدهاند.
پژوهش همچنین نشان میدهد که در صورت بهبود الگوی رفتاری کاربران، پیامدهایی مانند کاهش توجه به خبرهای بدون منبع معتبر، شناسایی بهتر اخبار جعلی، آشنایی بیشتر با منابع معتبر، کاهش شایعهپراکنی، حذف حسابهای نامعتبر و شکلگیری تعاملات اطلاعاتی مثبتتر در شبکههای اجتماعی قابل انتظار است.
نتایج این مطالعه که در «فصلنامه جامعه، فرهنگ و رسانه» وابسته به انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات منتشر شدهاند، از یک جهت اهمیت زیادی دارند که نشان میدهند مقابله با اخبار جعلی فقط با حذف چند محتوا یا بستن چند حساب کاربری حل نمیشود. آنچه اهمیت بیشتری دارد، تقویت توانایی کاربران برای تشخیص منبع معتبر، مقایسه اطلاعات و واکنش سنجیدهتر به مطالبی است که در شبکههای اجتماعی میبینند. به بیان ساده، اگر کاربر بداند چگونه خبر را ارزیابی کند، احتمال اثرگذاری خبر جعلی کمتر میشود. این موضوع به ویژه در جامعهای که سرعت گردش محتوا بالا است، میتواند به ارتقای کیفیت ارتباطات عمومی کمک کند.
این پژوهش همچنین بر راهبردهایی تأکید میکند که میتوانند در بهبود وضعیت مؤثر باشند. از جمله این راهبردها برگزاری دورههای آموزشی در مدارس و دانشگاهها، ایجاد کمپینهای آگاهیبخش در شبکههای اجتماعی، توسعه ابزارهای تشخیص اخبار جعلی با کمک هوش مصنوعی، طراحی افزونهها و برنامههای کمکی، تشویق کاربران به استفاده از منابع خبری معتبر و نیز افزایش تعامل سازنده میان کاربران، رسانهها و خبرنگاران است. چنین اقداماتی، اگر به شکل هماهنگ دنبال شوند، میتوانند هم آگاهی عمومی را بالا ببرند و هم از گسترش شایعه و اطلاعات نادرست جلوگیری کنند./ ایسنا
